VỀ MỘT BÀI THƠ BỐN CÂU VỚI NHIỀU DỊ BẢN

 

          Nhưng vấn đề là với bài thơ 4 câu bài thơ duy nhất của Lê Bá Dương hiện nay có khá nhiều dị bản kể cả khi nó được khắc rất trang trọng trong nhà lưu niệm nghĩa trang liệt sĩ Quảng Trị lẫn khi được trích dẫn rất nhiều trên báo chí trong dịp 27/7 vừa qua.
Đò lên Thạch Hãn ơi chèo nhẹ
Đáy sông còn đó bạn tôi nằm
Có tuổi hai mươi thành sóng nước
Vỗ yên bờ mãi mãi ngàn năm

          Đấy là bài thơ bốn câu của Nghệ sĩ Nhiếp ảnh nhà báo Lê Bá Dương:

Đò lên Thạch Hãn ơi chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ mãi mãi ngàn năm.

Trước hết nói một chút về tác giả.

          Anh Lê Bá Dương hiện nay là Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Hội viên hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam là nhà báo phóng viên thường trú của báo Văn Hoá tại Nha Trang. Quê chính của anh ở Nghệ An nhập ngũ năm 15 tuổi và ngay trong trận đánh vào thôn Tây Trì (Đông Hà) khi 15 tuổi “cộng” 49 ngày anh đã trở thành dũng sỹ diệt Mỹ. Những năm tiếp theo từ 1968 đến 1973 qua nhiều trận đánh nổi tiếng trên chiến trường Quảng Trị anh đã được tặng nhiều danh hiệu dũng sỹ diệt Mỹ dũng sỹ diệt cơ giới dũng sỹ diệt máy bay… và người chiến sỹ với hơn chục vết thương trên người ấy cũng đã hai lần được đề nghị tuyên dương anh hùng nhưng rồi vết thương chồng vết thương việc hoàn tất hồ sơ mấy lần dở dang không thành. Hồi ấy trên mặt trận B5 (đường 9 Quảng Trị) từng đã dấy lên phong trào “Xung kích như Lê Bá Dươngg chốt chặt như Lê Bá Dương”. Báo Nhân Dân Quân Đội Nhân Dân Tiền Phong đã có nhiều bài viết và in ảnh Lê Bá Dương mặt trẻ măng kẹp AK giữa chiến trường khói lửa mà mắt cứ trong văn vắt môi mím chặt mà cứ thấy phảng phất một nụ cười. Hồi ấy chiến trường Quảng Trị mỗi ngày hao hụt quân số hàng trăm hồi ấy máu và lửa xác ta và xác địch lộn tùng phèo đất đá không đủ để che quân...

          Bây giờ ở Quảng Trị vào tháng 7 có một phong trào rất đẹp là toàn dân kết bè hoa thả xuống dòng Thạch Hãn con sông đang chứa trong lòng nó hàng trăm linh hồn liệt sĩ đã lặng lẽ chìm trong những ngày đỏ lửa hào hùng ấy. Nhưng trước khi nó thành phong trào như bây giờ vào hồi đang còn khó khăn nhất của thời bao cấp người cựu chiến binh Lê Bá Dương ấy đã dồn lương và nhuận bút mỗi năm làm một chuyến tàu chợ vào tháng 7 từ Nha Trang ra Quảng Trị anh mua hết hoa ở chợ Quảng Trị rồi mang ra sông thả. Ban đầu nhiều người ngạc nhiên có người còn bảo: ông khùng. Hàng chục năm như thế đến thời ông Vũ Trọng Kim làm bí thư thì ông mới phát động nó thành phong trào rầm rộ như ngày nay...

          
         Lê Bá Dương là người đang kẹp AK

Trở lại bài thơ.

          Chiều ngày 27 tháng 7 năm 1987 sau khi thả hoa cho đồng đội anh ngồi lặng trên bờ sông ngắm những chiếc thuyền nặng nề ngược dòng Thạch Hãn. Thanh bình quá thể vô tư quá thể nhưng ai biết ai nhớ dưới đáy sông kia còn bao nhiêu đồng đội của anh đang nằm lặng lẽ. Bất chợt những câu thơ vụt ra:

Đò lên Thạch Hãn xin chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.

Tan chợ chiều xuôi đò có vội

Xin xin đừng khuấy đục dòng trong.

          Sau này khi công bố trên Tạp chí Khoa học Công Nghệ Khánh Hòa năm 1990 nhà văn Đỗ Kim Cuông (giờ là vụ trưởng vụ văn nghệ Ban Tuyên Giáo Trung ương) khuyên anh sửa lại. Và bài thơ được hoàn chỉnh là:

Đò lên Thach Hãn ơi chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ mãi mãi ngàn năm.

          Nhưng vấn đề là với bài thơ 4 câu bài thơ duy nhất của Lê Bá Dương hiện nay có khá nhiều dị bản kể cả khi nó được khắc rất trang trọng trong nhà lưu niệm nghĩa trang liệt sĩ Quảng Trị lẫn khi được trích dẫn rất nhiều trên báo chí trong dịp 27/7 vừa qua.

          Trước hết là chữ “lên” phần lớn đều ghi là “Xuôi”. Xin thưa nếu “xuôi” thì không phải chèo mà chỉ “lái” thôi. Chèo đò và lái đò là hai động tác khác nhau. Tiếp đến là chữ “ơi” nhiều người dùng là “xin”. Bản thân Lê Bá Dương khi sửa từ "xin" thành “Ơi” là thán từ gọi đò – ơi đò… bớ đò…đò ơi theo đúng phương ngữ Quảng Trị nghe thắt thẻo và có tiếng đồng vọng lênh lan trên sóng nước. Thêm nữa ở bản gốc thì câu thứ 4 đã có từ "xin" rồi. Nhưng theo chúng tôi trong trường hợp này dùng “Xin” hay “ơi” cũng đều khả dĩ. Câu dưới dị bản mới nặng ấy là “còn đó” thành “còn có”. Chữ “còn đó” hay hơn mênh mang hơn phổ quát hơn mở hơn. Lê Bá Dương không phải nhà thơ chuyên nghiệp nhưng anh đã sử dụng chữ rất hợp lý và chính xác. Hai câu dưới thì có một dị bản là “bờ bãi” và “bờ mãi” thì theo chúng tôi dùng từ nào cũng được dẫu “mãi mãi” hay hơn vĩnh cửu hơn. “Bờ bãi” vừa cụ thể vừa hẹp chữ “bãi” như một từ láy phái sinh…

          Có lẽ do bài thơ là tiếng lòng chung cho mọi người đặc biệt là bài thơ còn được gắn với việc một người lính hàng năm một đôi lần về thắp hương thả hoa cho đồng bào đồng đội vì vậy từ khi xuất hiện trên báo bài thơ đã được mọi người chú ý. Người này nhớ  một vài  câu người khác nhớ cả  bài 4 câu nhưng thường thì mọi người nhớ và thuộc hai câu đầu trong cả bài thơ 4 câu… Và ngay cả 2 câu đầu đó cũng vẫn có vài từ khác nhau như đã dẫn. Chúng tôi thống kê có các dị bản như sau:

      Dị bản 1:

Đò xuôi Thạch Hãn xin chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm.

      Dị bản 2 khác với DB1 ở từ ơi thay cho từ xin trong câu đầu

Đò xuôi Thach Hãn ơi  chèo nhẹ

Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ mãi mãi ngàn năm

      Dị bản 3 khác với dị bản 2 ở từ "Có" thay cho từ "Đó":

Đò xuôi Thạch Hãn xin chèo nhẹ

Đáy sông còn bạn tôi nằm

Có tuổi hai mươi thành sóng nước

Vỗ yên bờ mãi mãi ngàn năm...

      Cũng có bản từ hai mươi trong câu thứ 3 được đổi thành từ đôi mươi

Tuy nhiên không chỉ có dị bản. Xung quanh bài thơ cũng xuất hiện nhiều giai thoại.

          Do bài thơ là tiếng lòng lại  được viết và xuất hiện từ mảnh đất thiêng nhạy cảm là Quảng Trị nên được rất nhiều người trên cả nước biết đến. Hiện tại bình quân mỗi ngày tác giả cũng có một cuộc điện thoại từ đâu đó trên cả nước gọi hỏi về bài thơ. Thậm chí khách hàng tại Phú Yên còn gọi lên tổng đài 108 đề nghị cung cấp thông tin bài thơ tên số điện thoại tác giả…Ngay cả tựa bài thơ “Lời người bên sông” cũng là một trong những giai thoại đó. Do là một cảm xúc được biểu đạt như một lời thỉnh cầu bởi vậy lúc đầu bài thơ không có tựa  đề cho dù chỉ là cái tựa “vô đề “ như những bài thơ khác. Sau này khi người biên tập tạp chí đưa bài thơ đi nhà in thấy  thiếu cái tựa bài liền gọi điện hỏi xem tựa bài thơ thế nào? Nghe hỏi vậy tác giả giải thích: Đó chỉ là lời người bên sông… Không ngờ người biên tập cứ nghĩ đó là câu trả lời của tác giả và thế là “lời người bên sông” bỗng thành tên bài thơ…

          Ngoài ra Lê Bá Dương còn một bài thơ 2 câu được viết trong một tình huống khác. Hôm chuẩn bị vào sâu về phía nam mặt trận cô bé trong nhà dân chợt hỏi: Chú ơi tại sao lại gọi là quân giải phóng Bắc Quảng Trị. Vội quá anh lấy bút viết vội vào trang sách học trò của cô bé hai câu thơ và cũng là hai vế đối:

Một khẩu súng giữ hai trời Nam Bắc

Một dấu chân in màu đất hai miền.

          Mãi mới đây nhân dịp kỷ niệm 35 năm giải phóng Quảng Trị "cô bé" bây giờ đã là cựu du kích trao lại cho Lê Bá Dương  tờ giấy kẻ ngang đã úa vàng nhưng vẫn nguyên nét chữ viết 2 câu thơ. Hôm đi cùng đồng đội lên cao điểm 544 Nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Công Tính đã đề nghị một nhà thư pháp viết hai câu thơ mà anh nói là tuyên ngôn hay nhất bằng thơ về quân giải phóng Bắc Quảng Trị của Lê Bá Dương.


              Lê Bá Dương hiẹn nay (ảnh chụp tại Trường Sa)

           Có bài viết này là vì khi đọc Văn Nghệ Quân đội online tôi gặp câu hỏi của một độc giả về các dị bản của bài thơ và BBT VNQĐ trả lời cũng chưa thỏa đáng lắm. Hiện tượng "nhà thơ một bài" đã từng có trong lịch sử văn chương. Với bài thơ này có thể cũng xếp Lê Bá Dương vào trường hợp ấy...

                                                           Pleiku 17/9/07

Nguyễn Đức Hòa

Nhờ giup

Kính.
Bác nào có tấm ảnh chụp trang vở ghi hai câu: "Một khẩu súng giữ hai trời Nam Bắc......"

Cho tôi xin (qua email).
Xin cảm ơn.

Nguyễn Đức Hòa.

văn công hùng

Tôi tải link này vào đây như một cách lưu giữ tư liệu. Đây là bài của Nhà Văn Xuân Đức nói thêm về lễ hội thả hoa trên dòng Thạch Hãn.
http://www.xuanduc.vn/baiviet.aspx?id=303&nhom=4

Lê Bá Dương

Tặng thơ cho nhà thơ

Bản tin tối màn hình trắng nước
Chân ruộng nghèo nước ngập mênh mông
Tha hương nhìn lũ trắng đồng
Trời ơi.. thắt ruột.. chạnh lòng Miền Trung
(Viết trước màn hình mùa lũ lụt 2007)

văn công hùng

Thưa anh Xuân Đức và bạn đọc

Đúng là chi tiết này em không rõ lắm. Không phải Lê Bá Dương cung cấp đâu ạ. Hình như em đọc ở một bài báo nào đó nhớ mang máng thế và rồi... đưa lại. Bác Xuân Đức đã có nhời thì em tin chắc chắn là sẽ đúng vì em biết bác là người chuyên làm kịch bản và tổ chức các lễ hội ở Quảng Trị mảnh đất vô cùng nhiều huyền tích và còn rất nhiều anh linh liệt sĩ ở đấy. Nếu có thể em mời bác viết cho một bài "nói lại cho rõ"- Chả sao đâu bác ạ lịch sử cần phải trả lại đúng những gì nó có. Có 2 cách viết bác ạ một là ngay trong ô góp ý này hai là làm một bài riêng em post thành một bài độc lập và bác cũng đưa lên website xuanduc. Em nghĩ như thế sẽ tốt hơn và có lợi cho hậu thế. Và nếu bác không nói thì sẽ chẳng ai nói lại điều này và hậu thế cứ tin là như thế. Xin nói thêm là bài này của em đã in ở tienphong cuoituan tienphong online và vannghequandoi online nữa.
Riêng em bằng những dòng này bằng sự tin tưởng tuyệt đối vào bác nhà văn Xuân Đức mà em hằng kính trọng xin đính chính chi tiết trên và bỏ ngỏ mong được nhà văn Xuân Đức kể lại chính xác.
Thành thật xin lỗi các bạn vì sự đã trích dẫn không chính xác và xin được lượng thứ.

Xuân Đức

Nói thêm với VCH

Chào VCH. Đọc bài của bạn mình thấy bạn viết cái gì cũng chuẩn xác. Chỉ duy nhất một ý là chưa đúng đấy là câu :..chuyện thả hoa trên sông đến thời ông Vũ trọng Kim về làm bí thư mới phát động thành phong trào..Không biết bạn căn cứ vào tư liệu nào? Hình như bài viết này đã đăng ở một tờ báo nào đó mà mình đã đọc ? Cửa Việt phải không nhỉ ? Và mình nhớ là khi đó cũng đã có người định có ý kiến về chi tiết nay.Mình ở Qt và làm GĐ văn hóa suốt những năm tháng vừa qua nên hiểu rất rõ xuất xứ các lễ hội Cách mang hiện có trên đất này. Tuy nhiên mình không có bài cãi chính vì thấy cũng không cần thiết chỉ xin trao đổi riêng với H theo nghĩa bạn văn và bạn mạng thôi. Chúc bạn có thêm nhiều thơ hay. Thân !

Văn Công Hùng

Phước Lai

Cháu đọc nhiều nhỉ? Đúng đấy Lê Đức Dục là người viết nhiều và hay nhất về Lê Bá Dương nhất là cái vụ thả hoa trên sông. Chúc cháu vui.

Cháu Lai

Mãi mãi!

Cháu đọc bài viết của nhà báo Lê Đức Dục viết trong một số Kiến Thức Ngày Nay khoảng năm 1995 có trích bài thơ này và cháu nhớ mãi. Bài thơ thật xúc động và có thể nói rằng là một trong những bài thơ không quên! Cháu xin cám ơn chú Lê Bá Dương và chú Văn Công Hùng thật nhiều!

Lê Bá Dương

Cam On MT

Chào MT.
Thực sự thì tôi không thể (và có lẽ không được quyền tò mò) để biết MT là ai. Nhưng những gì qua... Ý niệm tình người của MT viết cho tôi thật sự đã là lửa sưởi ấm lòng một người lính đã và đang tiếp tục "sống thay" cho đồng đội tôi đã nằm lại trên chiến trường của một thời không quên.
Không phải tôi khiêm nhường nhưng quả thực hầu như càng sống tôi càng có cảm nghĩ là mình chưa thực sống trọn vẹn và xứng đáng với cái trọng trách được là người sống thay cho người đã ngã xuống. Nhưng dù sao tôi vẫn cảm ơn bạn đã dành cho tôi nhưng tình cảm đẹp cũng như đã truyền lửa cho tôi tiếp tục đi nốt về ga cuối của cuộc đời với những gì tốt đẹp nhất làm hành trang.
Xin nhà thơ VCH vui lòng cho phép tôi được gửi chút tâm sự này qua blog của anh để đến với bạn MT
Chúc vui
LBD
lebaduong@vnn.vn

MT

"một thời và mãi"...Ý NIỆM TÌNH NGƯỜI CỦA ANH LÊ BÁ DƯƠNG.

KHÂM PHỤC ANH LBD -
ĐI VỚI CHIẾN TRANH SỐNG CHO CHIẾN TRANH VÀ TÌNH THƯƠNG TRONG CHIẾN TRANH...

ANH ĐÃ QUÁ HỘI ĐỦ LÀ MỘT CON NGƯỜI CỦA THIÊN THẦN RỒI!

GIỜ ANH LBD LẠI LEN LỎI MÌNH QUA ỐNG KÍNH NHIẾP ẢNH NỮA!

CHẮC CHẮN LÀ Ở TRONG ĐÓ ANH CÒN CHẤT CHỨA NHIỀU CÁI HAY CÁI ĐẸP CỦA CON NGƯỜI VÀ QUÊ HƯƠNG NƠI MÌNH TRONG KHUNG CẢNH HÒA BÌNH XÂY DỰNG ĐẤT NƯỚC MUÔN VÀN SỰ KHÓ KHĂN...!!
PHẢI KHÔNG HỞ ANH LÊ BÁ DƯƠNG?!

NHƯNG ÂU ĐÓ CŨNG LÀ CON ĐÒ KỶ NIỆM CỦA THỜI 20 ANH ĐÃ CÓ VÀ ĐANG SỐNG THẬT ĐẸP ĐẾN GIỜ...
ĐÚNG LÀ "MỘT THỜI VÀ MÃI MÃI..." Ở TRONG ANH!

TRÂN QUÝ HÌNH ẢNH NÀY CỦA ANH TỪ MT .

XIN CHÚC ANH MÃI MÃI NIỀM VUI VỚI CUỘC ĐỜI VÀ LUÔN LUÔN ĐI VỀ PHÍA TRƯỚC THẬT ĐẸP VỚI NHỮNG HÌNH ẢNH PHOTOSHOP HOÀN CHỈNH NHẤT TRONG TÂM HỒN CỦA ANH NỮA NHÉ!

KÍNH MẾN
mt

Lê Bá Dương

cám ơn Văn Công Hùng đã là một trong những chiếc thuyền nhỏ để chuyển giúp những nỗi niềm của tôi- đúng hơn là của "một thời và mãi" mãi đến với những người bạn.